به گزارش سلامت نیوز به نقل از ایران پزشک،جنگ همواره با خسارتهای انسانی فراوان همراه بوده، اما حتی در سختترین جنگها نیز حقوق بینالملل برای حفظ جان غیرنظامیان و بیماران محدودیتهایی برای طرفهای درگیر تعیین کرده و یکی از مهمترین این محدودیتها، حمایت ویژه از بیمارستانها، مراکز درمانی، آمبولانسها، پزشکان و پرستاران است.
فلسفه این حمایت روشن است، بیماری که روی تخت بیمارستان قرار دارد یا پزشکی که در حال نجات جان انسانهاست، نباید قربانی عملیات نظامی شود. در روزهای اخیر گزارشهایی درباره حملات نظامی آمریکا در نزدیکی بیمارستان شهید بقایی اهواز منتشر شد که به گفته مسئولان وزارت بهداشت موجب تخلیه اضطراری بیماران، از جمله کودکان مبتلا به سرطان شد.
حمله در مجاورت یک مرکز درمانی که موجب اختلال جدی در خدمات درمانی شود از منظر حقوق بینالملل بشردوستانه موضوعی بسیار مهم و نیازمند بررسی حقوقی است.
جایگاه بیمارستانها در حقوق بینالملل
چهار کنوانسیون ژنو مصوب سال ۱۹۴۹ مهمترین اسناد حقوق بینالملل بشردوستانه هستند. این کنوانسیونها تقریبا توسط تمام کشورهای جهان پذیرفته شدهاند و هدف اصلی آنها کاهش رنج انسانها در زمان جنگ است.
کنوانسیون اول ژنو و همچنین پروتکل الحاقی اول ۱۹۷۷ تاکید میکنند که بیمارستانهای غیرنظامی باید همواره مورد احترام و حمایت قرار گیرند و طرفهای درگیر نباید آنها را هدف حمله قرار دهند.
بر اساس ماده ۱۸ کنوانسیون چهارم ژنو، بیمارستانهای غیرنظامی که برای درمان بیماران، مجروحان، سالمندان، کودکان و زنان باردار فعالیت میکنند، در هر شرایطی باید مورد احترام و حمایت قرار گیرند.
همچنین ماده ۱۲ پروتکل الحاقی اول مقرر میکند که واحدهای پزشکی در هیچ شرایطی نباید هدف حمله قرار گیرند و حمایت از آنها باید همواره حفظ شود. این حمایت تنها محدود به ساختمان بیمارستان نیست، بلکه کارکنان درمانی، تجهیزات پزشکی، داروها، آمبولانسها و حتی مسیرهای انتقال بیماران را نیز در بر میگیرد.
بررسی حمله دشمن به مجاورت بیمارستان شهید بقایی اهواز
طبق گزارشهای منتشر شده، حملات نظامی در نزدیکی بیمارستان شهید بقایی اهواز موجب ایجاد خطر جدی برای بیماران و کادر درمان و انتقال اضطراری بیماران به مراکز درمانی دیگر شد. رسانههای مختلف از جمله رویترز نیز از وارد شدن خسارت در نزدیکی یک بیمارستان در اهواز خبر دادهاند.
آیا حمله به بیمارستان جنایت جنگی است؟
اساسنامه رم دیوان کیفری بینالمللی (ICC) در ماده ۸، حمله عمدی به بیمارستانها و مراکز درمانی که اهداف نظامی محسوب نمیشوند را از مصادیق جنایت جنگی معرفی کرده است.
البته برای آنکه مسئولیت کیفری افراد در دیوان کیفری بینالمللی مطرح شود، لازم است عناصر حقوقی جرم، از جمله عمد، وضعیت حمایت شده مرکز درمانی و سایر شرایط مقرر در اساسنامه، بر اساس شواهد و تحقیقات احراز شود. بنابراین صرف وقوع انفجار در نزدیکی یک بیمارستان، به تنهایی برای اثبات جنایت جنگی کافی نیست، اما میتواند زمینه آغاز تحقیقات حقوقی و بینالمللی را فراهم کند.
راهکارهای حقوقی ایران، حفاظت از مراکز درمانی در جنگ
اگر این حمله بر خلاف قواعد حقوق بینالملل بشردوستانه علیه یک بیمارستان یا در مجاورت آن انجام شده و موجب آسیب به بیماران، کادر درمان یا اختلال جدی در ارائه خدمات پزشکی شده، صرف محکوم کردن سیاسی کافی نیست؛ مهمترین اقدام، مستندسازی دقیق و پیگیری حقوقی در مجامع بینالمللی است.
ایران از چه مسیرهایی میتواند موضوع را پیگیری کند؟
نخستین گام، تشکیل یک پرونده مستند است. دولت باید تصاویر ماهوارهای، گزارشهای پزشکی، اسناد مربوط به خسارت ساختمان، شهادت پزشکان، پرستاران، بیماران، فیلمها و گزارش کارشناسان مستقل را جمعآوری کند. در دعاوی بینالمللی، قدرت اسناد و مدارک نقش تعیینکنندهای دارد.
پس از تکمیل مستندات، دولت میتواند موضوع را در شورای امنیت سازمان ملل مطرح کند. هرچند به دلیل حق وتوی اعضای دائم، صدور قطعنامه الزامآور همیشه امکانپذیر نیست، اما ثبت رسمی موضوع در شورای امنیت اهمیت حقوقی و سیاسی زیادی دارد.
در صورت ناکامی در شورای امنیت، مجمع عمومی سازمان ملل میتواند محل طرح موضوع باشد. اگرچه قطعنامههای مجمع عمومی الزامآور نیستند، اما در شکلدهی افکار عمومی جهانی، ایجاد فشار دیپلماتیک و ثبت مواضع جامعه بینالمللی اهمیت قابل توجهی دارند.
ایران همچنین میتواند موضوع را در شورای حقوق بشر سازمان ملل مطرح و درخواست تشکیل هیئت حقیقتیاب یا گزارشگر ویژه را مطرح کند. این اقدام میتواند به جمعآوری اسناد و گزارشهای مستقل کمک کند.
از سوی دیگر، کمیته بینالمللی صلیب سرخ (ICRC) به عنوان مهمترین نهاد ناظر بر اجرای کنوانسیونهای ژنو، میتواند در بررسی رعایت قواعد حقوق بشردوستانه نقش موثری ایفا کند. همچنین سازمان جهانی بهداشت (WHO) نیز حمله به مراکز درمانی را تهدیدی علیه سلامت عمومی دانسته و سامانههایی برای ثبت و مستندسازی این حملات در اختیار دارد.
آیا امکان شکایت در دیوان بینالمللی دادگستری وجود دارد؟
دیوان بینالمللی دادگستری (ICJ) مرجع رسیدگی به اختلافات میان دولتهاست؛ اما صلاحیت آن خودکار نیست. رسیدگی زمانی ممکن است که مبنای صلاحیت دیوان، مانند رضایت دولتها یا یک معاهده مربوط، وجود داشته باشد. بنابراین صرف وقوع یک حادثه به تنهایی برای رسیدگی دیوان کافی نیست و ابتدا باید مبنای صلاحیت احراز شود.
آیا امکان مراجعه به دیوان کیفری بینالمللی وجود دارد؟
دیوان کیفری بینالمللی (ICC) برخلاف دیوان بینالمللی دادگستری، افراد را محاکمه میکند، نه دولتها. بر اساس ماده ۸ اساسنامه رم، حمله عمدی به بیمارستانها و مراکز درمانی که اهداف نظامی محسوب نمیشوند، میتواند جنایت جنگی باشد. البته برای تشکیل پرونده کیفری باید شرایط صلاحیتی دیوان نیز فراهم باشد؛ از جمله عضویت دولت مربوطه در اساسنامه رم، پذیرش صلاحیت دیوان یا ارجاع موضوع از سوی شورای امنیت سازمان ملل. همچنین دادستان باید بتواند عناصر جرم را با ادله کافی اثبات کند.
دولتها چگونه باید از بیمارستانها در زمان جنگ محافظت کنند؟
تجربه جنگهای اخیر نشان داده است که حتی اگر حقوق بینالملل از بیمارستانها حمایت کند، بدون آمادگی داخلی، خسارتها میتواند بسیار سنگین باشد.
مهمترین اقدامات عبارتاند از:
- علامتگذاری دقیق مراکز درمانی با علائم شناختهشده بینالمللی مطابق کنوانسیونهای ژنو.
- ایجاد پناهگاههای مقاوم برای بیماران و کارکنان.
- طراحی سامانههای برق، آب و اکسیژن با پشتیبان مستقل.
- ایجاد مراکز درمانی جایگزین در نقاط مختلف شهر.
- پیشبینی امکان انتقال سریع بیماران بدحال.
- حفاظت از بانک اطلاعات پزشکی و نسخههای پشتیبان.
- آموزش مستمر کارکنان درباره مدیریت بحران و تخلیه اضطراری.
- همکاری با سازمانهای بینالمللی برای ثبت موقعیت مراکز درمانی و کاهش احتمال آسیب ناخواسته.
- از نگاه مهندسی نیز استفاده از سازههای مقاوم، طراحی فضاهای امن، حفاظت از تأسیسات حیاتی بیمارستان و ایجاد مراکز فرماندهی بحران از جمله اقداماتی است که تابآوری بیمارستان را در شرایط جنگی افزایش میدهد.
جمع بندی
حمایت از بیمارستانها یکی از بنیادیترین قواعد حقوق بینالملل بشردوستانه است. کنوانسیونهای ژنو و پروتکل الحاقی اول تاکید میکنند که مراکز درمانی، پزشکان، پرستاران و بیماران باید حتی در شدیدترین مخاصمات نیز مورد احترام قرار گیرند. در صورت اثبات نقض، دولت آسیبدیده میتواند از ظرفیتهای سازمان ملل، شورای حقوق بشر، کمیته بینالمللی صلیب سرخ و در صورت وجود شرایط صلاحیتی، مراجع قضایی بینالمللی استفاده کند. در کنار پیگیری حقوقی، سرمایهگذاری بر ایمنی و تابآوری مراکز درمانی نیز نقش مهمی در کاهش خسارات انسانی در آینده خواهد داشت.
منابع
- ترجمه فارسی کنوانسیونهای چهارگانه ژنو ۱۹۴۹.
- ترجمه فارسی پروتکلهای الحاقی ۱۹۷۷.
- ترجمه فارسی اساسنامه رم دیوان کیفری بینالمللی.
- سیدقاسم زمانی، حقوق بینالملل بشردوستانه.
- محمدرضا ضیاییبیگدلی، حقوق بینالملل عمومی.
- مقالات فصلنامه پژوهشهای حقوقی درباره حقوق بشردوستانه.
- مقالات فصلنامه حقوقی دادگستری درباره جنایات جنگی و حمایت از غیرنظامیان.
- Geneva Convention IV (1949).
- Additional Protocol I (1977).
- Rome Statute of the International Criminal Court (1998).
- ICRC, Commentary on Geneva Convention IV, Article 18.
- ICRC, International Humanitarian Law Databases.
- ICRC, Breaking the Silence: Advocacy and Accountability for Attacks on Hospitals in Armed Conflict (2022).
- ICC, Elements of Crimes.
- Lieber Institute, The Legal Protection of Hospitals during Armed Conflict (2023).
نظر شما